Schrif­te­lijke vragen over massale vissterfte in de Berkel door breuk in pers­leiding


Afgelopen week zijn door een breuk in een persleiding duizenden kubieke meters vervuild water van twee zuivelfabrieken de Berkel ingelopen. Als gevolg daarvan is de Berkel over een kilometerslang traject zo vervuild dat tienduizenden vissen zijn gestorven.

Volgens een anderartikel zijn rietkragen overspoeld door grote hoeveelheden stront.

Rond Lochem ligt eengroot intrekgebied voor drinkwaterwinning.

Direct naast de Berkelliggen ook (gesubsidieerde) natuurgebieden, met bijvoorbeeld“kruiden- en faunarijk grasland”.

In de oevers van deBerkel zijn verder bijvoorbeeld ijsvogels aanwezig, die voor hunvoedsel op de Berkel zijn aangewezen.

De spoedeisende vragenhierover (het lek is nog steeds niet gedicht) zal onze fractiestellen in het vragenuur van de komende Statenvergadering. Daarnaasthebben wij nog de volgende schriftelijke vragen.

  1. Wanneer is deprovincie over de ramp geïnformeerd, en hoe is de provincie erbijbetrokken?
  2. Volgens berichten inde media zal het jaren duren voordat de vispopulaties van deze rampzijn hersteld. Hoeveeldieren zijn direct of indirect getroffen door deze breuk, en zijndaar ook bijzondere soorten bij,bijvoorbeeld van de rode lijst?
  3. Waarom is depersleiding niet direct afgesloten toen het lek werd ontdekt?
  4. Volgens een berichtvan de NOS komen breuken van persleidingen meerdere keren perjaar voor. Hebben dezuivelfabrieken geen noodscenario voor deze situatie ? Was het nietmogelijk de capaciteit van de fabriek tijdelijk wat te beperken enhet afvalwater via het gewone riool te laten gaan en/of viatankwagens te vervoeren?
  5. In het bericht van deNOS staat dat volgens een beleidsadviseur van het waterschap de vissen al dood warentoen het lek maandag 5-11 werd ontdekt. Maar technisch is hetmogelijk een breuk in zo’nbelangrijke persleiding binnen enkele minuten te ontdekken. Is datook gebeurd, en is toendirect actie ondernomen ? Hoe kunnen dan de vissen zo snel dood zijn geweest?
  6. Het waterschap heeftdinsdag en/of woensdag een of meerdere beluchters in het water geplaatst, voor extrazuurstof, maar deze zouden onvoldoende gewerkt hebben. Hoe is het aantal beluchtersberekend dat passend is bij deze proceswaterstroom en ditwateroppervlak, en waarom werkten debeluchters onvoldoende?
  7. Hoeveel bedrijvenzijn er naast de twee zuivelfabrieken in Lochem en Borculo nog meerop de persleiding aangesloten?
  8. Volgens een artikelhad het proceswater een temperatuur van 40 graden. Het gaat om honderden kubiekemeters per uur. Hoeveel vermogen (warmte) verdwijnt er op deze manier in de Berkel? Zijn debedrijven niet verplicht (best beschikbare technieken) de warmteterug te winnen om zo hetenergieverbruik te verminderen?
  9. Het proceswater bevateiwitten en mest. Kan de melkfabriek deze stoffen er zelf niet beteruit filteren, zodat er bijbreuken als deze geen rampen gebeuren?
  10. De persleiding isniet direct afgesloten, omdat dat hinderlijk zou zijn voor demelkfabriek. Als de persleiding zobelangrijk is, is het dan niet beter bijvoorbeeld twee leidingen metieder de halve capaciteit tegebruiken, zodat bij een breuk de getroffen leiding meteen kan worden gesloten?
  11. Als errode-lijstsoorten getroffen zijn, komen er dan extra maatregelen omdeze soorten er weer bovenop te helpen,en wie zal dat betalen?
  12. Rond Lochem ligt eengroot intrekgebied voor drinkwaterwinning. Kan de ramp gevolgen hebben voor de drinkwaterkwaliteit?
  13. Vrijwilligers zijndruk doende geweest om vissen over te zetten naar schoon water. Heefthet waterschap of deprovincie daar ook met beroepsmensen aan meegeholpen, of had het waterschap de vissen alopgegeven?
  14. Hoeveel kilometerpersleidingen ligt er in Gelderland, en hoeveel daarvan ligt bijgevoelige natuurgebieden, drinkwaterintrekgebieden, oppervlaktewateren, etc.?
  15. Wordt er van ditsoort situaties een evaluatierapport gemaakt, en kunt u ons op dehoogte brengen als er overdeze situatie een rapport beschikbaar komt?


Luuk van der Veer
Lid Provinciale Staten van Gelderland
Partij voor de Dieren.

Antwoorddatum: 11 dec. 2018

De vragen met beantwoording:

1: Wanneer is de provincie over de ramp geïnformeerd, en hoe is de provincie erbij betrokken?

Het waterschap heeft ons 5november 2018 van de calamiteit op de hoogte gebracht en heeft onsvoortdurend geïnformeerd evenals de Omgevingsdienst Achterhoek(ODA).

2: Volgens berichten in de media zal het jaren duren voordat de vispopulaties van deze ramp zijn hersteld. Hoeveeldieren zijn direct of indirect getroffen door deze breuk, en zijn daar ook bijzondere soorten bij, bijvoorbeeld van de rode lijst?

Algemeen: Voor een goedebeantwoording van de vraag geven wij eerst aan wie welke rol ofbevoegdheid heeft bij het optreden van deze calamiteit rondom debreuk van de persleiding. Het waterschap Rijn en IJssel is eigenaarvan de persleiding en is obv de Waterwet bevoegd gezag voor hetoppervlaktewater van de Berkel en ook lozingen op de Berkel.Daarnaast is het Waterschap bevoegd gezag op basis van de Wetalgemene bepalingen Omgevingsrecht (Wabo); de breuk betreft namelijkeen calamiteit “buiten inrichting”. Het waterschap is dan ookprimair verantwoordelijk met betrekking tot de calamiteit. Hetwaterschap dient op basis van de Wet natuurbescherming te voldoen aande zorgplicht. Op grond van de Gedragscode van de Unie vanWaterschappen is het aan het waterschap om de nodige maatregelen tenemen. Hierbij treedt het waterschap direct in overleg met de ecoloogover de werkwijze in deze situatie die in redelijkheid en billijkheidhet meeste recht doet aan de bescherming van de juridisch beschermdesoorten. De provincie is bevoegd gezag in het kader van de WetNatuurbescherming. De wet zegt echter niets expliciet overcalamiteiten, wel over de algemene zorgplicht. De provincie ziet toeop naleving van de zorgplicht. Verder is de provincie bevoegd omherstelmaatregelen op te leggen voor soorten die op grond van de WetNatuurbescherming (Wnb) beschermd zijn.

Antwoord specifiek voor vraag2:

Zoals bij de algemenetoelichting aangegeven, is onze rol bij deze calamiteit beperkt tottoezien of het waterschap handelt overeenkomstig de Gedragscode voorhet omgaan met soorten in het kader van de Wet Natuurbescherming(Wnb). Het is niet vastgesteld dat er soorten zijn getroffen die opgrond van de Wnb beschermd zijn. We zullen toetsen of het herstelplanvoldoet.

3: Waarom is de persleiding niet direct afgesloten toen het lek werd ontdekt?

De provincie is niet deeigenaar van de persleiding en is niet bevoegd gezag in het kader vande Wet algemene bepalingen Omgevingsrecht. Dat is het waterschap; hetwaterschap is verantwoordelijk voor de gemaakte afwegingen en keuze’smet betrekking tot de persleiding.

4: Volgens een bericht van de NOS komen breuken van persleidingen meerdere keren per jaar voor. Hebben de zuivelfabrieken geen noodscenario voor deze situatie ? Was het niet mogelijk de capaciteit van de fabriek tijdelijk wat te beperken en het afvalwater via het gewone riool te laten gaan en/of via tankwagens te vervoeren?

De breuk heeft plaatsgevondenbuiten de inrichting van Friesland Campina in een leiding van hetwaterschap. Wij hebben, als bevoegd gezag, geen voorschriften in devergunning opgenomen in relatie tot calamiteiten. De provincie heeftgeen rol gehad bij de gemaakte afwegingen en keuzes met betrekkingtot de aanpak van de situatie van de persleiding buiten deinrichting. Dat is gebeurd door het waterschap, als primaireverantwoordelijke met betrekking tot deze calamiteit.

5: In het bericht van de NOS staat dat volgens een beleidsadviseur van het waterschap de vissen al dood waren toen het lek maandag 5-11 werd ontdekt. Maar technisch is het mogelijk een breuk in zo’n belangrijke persleiding binnen enkele minuten te ontdekken. Is dat ook gebeurd, en is toen direct actie ondernomen ? Hoe kunnen dan de vissen zo snel dood zijn geweest?

Zie antwoord op vraag 3.

6: Het waterschap heeft dinsdag en/of woensdag een of meerdere beluchters in het water geplaatst, voor extra zuurstof, maar deze zouden onvoldoende gewerkt hebben. Hoe is het aantal beluchters berekend dat passend is bij deze proceswaterstroom en dit wateroppervlak, en waarom werkten de beluchters onvoldoende?

Dat is ons niet bekend, hetwaterschap is verantwoordelijk voor de gemaakte afwegingen en keuzesmet betrekking tot deze maatregelen.

7: Hoeveel bedrijven zijn er naast de twee zuivelfabrieken in Lochem en Borculo nog meer op de persleiding aangesloten?

Dat is ons niet bekend, hetwaterschap is eigenaar van de persleiding.

8: Volgens een artikel had het proceswater een temperatuur van 40 graden. Het gaat om honderden kubieke meters per uur. Hoeveel vermogen (warmte) verdwijnt er op deze manier in de Berkel? Zijn de bedrijven niet verplicht (best beschikbare technieken) de warmte terug te winnen om zo het energieverbruik te verminderen?

Ons is niet bekend hoeveelvermogen is verdwenen in de Berkel. Voor Friesland Campina geldt, alsdeelnemer van de Meerjarenafspraken Energieefficiëntie (MJA), dewettelijk plicht voor een zuinig gebruik van energie via de EEP's(Energie Efficiëntie Plan). Het bevoegd gezag speelt geen rol bijhet tot stand komen van het EEP bij ETSbedrijven. Friesland Campinaeen ETSbedrijf; ETS is een marktinstrument waarmee de EU de uitstootvan broeikasgassen kosteneffectief wil verminderen. De NederlandseEmissieautoriteit (NEa) houdt toezicht op de naleving van deverplichtingen door bedrijven. Het bevoegd gezag mag bijvergunningverlening toetsen aan de BestBeschikbare Technieken(BBTconclusies). In de laatste beoordeling is geen aanleiding gezienom extra maatregelen op te leggen. Verder zijn bedrijven verplichtmaatregelen te nemen die binnen 5 jaren terug te verdienen zijn.

9: Het proceswater bevat eiwitten en mest. Kan de melkfabriek deze stoffen er zelf niet beter uit filteren, zodat er bij breuken als deze geen rampen gebeuren?

Wij hebben, als bevoegd gezagvoor Friesland Campina, geen voorschriften in de vergunning opgenomendie betrekking hebben op bedrijfsprocessen in relatie totcalamiteiten.

10: De persleiding is niet direct afgesloten, omdat dat hinderlijk zou zijn voor de melkfabriek. Als de persleiding zo belangrijk is, is het dan niet beter bijvoorbeeld twee leidingen met ieder de halve capaciteit te gebruiken, zodat bij een breuk de getroffen leiding meteen kan worden gesloten?

Zie antwoord op vraag 3.

11: Als er rode-lijstsoorten getroffen zijn, komen er dan extra maatregelen om deze soorten er weer bovenop te helpen, en wie zal dat betalen?

Het gebied wordt hersteld naarde staat als vóór de leidingbreuk. Vanwege de zorgplicht is ditvoldoende en zijn extra maatregelen wettelijk niet verplicht. Deprovincie Gelderland is bevoegd om herstelmaatregelen op te leggenvoor soorten die op grond van de Wet Natuurbescherming (Wnb)beschermd zijn. We zullen toetsen of het herstelplan voldoet.

12: Rond Lochem ligt een groot intrekgebied voor drinkwaterwinning. Kan de ramp gevolgen hebben voor de drinkwaterkwaliteit?

Nee, er is geen risico voor dedrinkwaterwinning Lochem.

13: Vrijwilligers zijn druk doende geweest om vissen over te zetten naar schoon water. Heeft het waterschap of de provincie daar ook met beroepsmensen aan meegeholpen, of had het waterschap de vissen al opgegeven?

Het waterschap dient metbetrekking tot deze calamiteit te voldoen aan de zorgplicht op basisvan de Wet natuurbescherming. Daartoe behoort hetwegvangen/overzetten van nog levende vissen. Het waterschap heeft visin samenwerking met een beroepsvisser en de lokale visverenigingen zoveel als mogelijk gevangen en overgezet naar de Berkel bovenstroomsvan Lochem.

14: Hoeveel kilometer persleidingen ligt er in Gelderland, en hoeveel daarvan ligt bij gevoelige natuurgebieden, drinkwaterintrekgebieden, oppervlaktewateren, etc.?

Deze informatie is ons nietbekend.

15: Wordt er van dit soort situaties een evaluatierapport gemaakt, en kunt u ons op de hoogte brengen als er over deze situatie een rapport beschikbaar komt?

Het Waterschap zal eenevaluatie uitvoeren en de provincie hierbij betrekken.


De documenten met vragen en antwoorden zijn ook gepubliceerd op de site van de Provincie Gelderland.